1

2

3

4

5

 

Cel i zadania kosmetyki

Kosmetyka w dawnych czasach miała znacznie węższy zakres niż obecnie i ograniczała się bądź do higieny ciała, bądź do makijażu lub zabiegów związanych z magią wierzeń religijnych. Dzisiejsza kosmetyka zazębia się ze wszystkimi dziedzinami współ­czesnej medycyny, jest oparta na wielostronnych badaniach nauko­wych i bogatej fachowej literaturze. Rolą urody i ładnego wyglądu w życiu jednostki i ogółu zajmują się psychologowie, lekarze, kosmetycy i ekonomiści. Zdaniem ich uroda ma duże znaczenie psycholo­giczne, rzutuje na życie osobiste jednostek i kształtuje współżycie społeczne. Szwajcarski psycholog A. M. Veltli tak wypowiedział się na temat swoich obserwacji dotyczących kosmetyki: „Po wielolet­nich badaniach doszedłem do wniosku, że po porady kosmetyczne zgłaszają się chorzy z powodów czysto organicznych, społecznych, zawodowych, psychologicznych i estetycznych; przyczyny psycholo­giczne (80%) górują nad innymi. Obok przyczyn psychologicznych przeważają w poradach względy zawodowe, chęć przedłużenia sił produkcyjnych i obawa przed utratą pracy. I to może jest między innymi przyczyną rozwoju kosmetyki, jej naukowej i eksperymen­talnej podbudowy, jej poważnej pozycji w medycynie”. Wiemy z całą pewnością, że piękny, naturalny wygląd zewnętrzny człowieka jest wyrazem zdrowia i harmonii całego organizmu. Dla­tego nowoczesna kosmetyka opiera się przede wszystkim na higienie całego ciała, rozumianej nie tylko jako codzienna systematyczna ką­piel, regularna pielęgnacja zębów, włosów itp., lecz również jako racjonalne odżywianie, prawidłowy sen, gimnastyka, uprawianie sportów, dobry wypoczynek. Bardzo ważnym elementem z punktu widzenia kosmetyki jest także higiena psychiczna, na którą mają wpływ między innymi este­tyka mieszkania i pomieszczeń służących do pracy, wygląd zewnętrz­ny człowieka, atmosfera rodzinna, stosunki w pracy, mówiąc ina­czej — harmonia człowieka z samym sobą, ze swoim ciałem i śro­dowiskiem. Głębokie zmiany społecznoekonomiczne, szeroki awans kulturalny i zawodowy oraz wzrost stopy życiowej ludności sprzy­jają w Polsce masowemu zainteresowaniu estetyką wyglądu ze­wnętrznego, higieną osobistą i zabiegami kosmetycznymi, których celem jest zapewnienie naturalnego, młodego i zdrowego wyglądu, dobrego samopoczucia, ochrony przed niszczącym działaniem środo­wiska i zmianami zachodzącymi pod wpływem wieku. Oprócz szerokiego ogółu dbającego o estetykę własnego wyglądu istnieje znaczna liczba osób, których upiększony wygląd zewnętrzny uznawany jest za elementarny składnik wykonywanych przez nich zawodów. Są to aktorzy, sprzedawcy,’modelki itp. Odpowiadając na społeczne zapotrzebowanie, kosmetyka w Polsce dociera do najszerszych mas, szerzona poprzez audycje radiowe i te­lewizyjne, fachowe periodyki, artykuły w popularnej prasie; kosme­tyka praktyczna jest jedną z masowych form działalności usługowej. W wielu zakładach pracy, obok placówek społeczno kulturalnych i służby zdrowia, uruchamiane są punkty porad estetyczno kosmetycznych.

Obowiązki i cechy kosmetyka

Absolwenci policealnego studium kosmetycznego są zatrudniani w uspołecznionych zakładach usług kosmetycznych na stanowisku technika usług kosmetycznych. Po odbyciu stażu absolwenci mogą samodzielnie wykonywać usługi kosmetyczne oraz udzielać porad w zakresie posiadanych wiadomości, z tym że zakres świadczonych przez nich usług nie może wkraczać w kompetencje zastrzeżone dla pracowników służby zdrowia. Dotyczy to zwłaszcza porad z dziedzi­ny chorób skórnych oraz takich zabiegów, jak usuwanie brodawek, leczenie otyłości itp. Do zakresu podstawowych umiejętności technika usług kosme­tycznych należą: ustalanie rodzaju zabiegu kosmetycznego lub kierowanie pacjenta do lekarza wykonywanie zabiegów z zakresu kosmetyki pielęgnacyjnej, lecz­niczej i upiększającej masaż ogólny zabiegi z fizykoterapii udzielanie porad z zakresu higieny ogólnej sporządzanie i stosowanie prostych środków niezbędnych do wy­konywania zabiegów kosmetycznych obsługa i konserwacja aparatów i urządzeń stosowanych w ko­smetyce z uwzględnieniem przepisów bhp wykonywanie zabiegów kosmetycznych z uwzględnieniem manikiuru i pedikiuru. W zależności od okresu praktyki zawodowej, umiejętności i zdol­ności organizatorskich absolwent może zajmować stanowiska techni­ka bhp w zakładzie kosmetycznym, zastępcy kierownika spółdzielni do spraw technicznych, kierownika zakładu kosmetycznego, w związ­ku z czym potrzebne mu są umiejętności kierowania pracą zespołu, umiejętności nadzoru nad wykonywaniem usług i nadzoru nad prze­strzeganiem zasad bezpieczeństwa i higieny pracy pracowników w za­kładzie kosmetycznym. Poza tym powinien wykazać się umiejętnościami organizowania zakładu kosmetycznego, stanowisk pracy, prze­strzegania i kontrolowania prawidłowości przebiegu zabiegów kosme­tycznych oraz przepisów bhp i przeciwpożarowych. W związku z odpowiedzialną funkcją społeczną kosmetyka i dużym znaczeniem zaufania w terapii kosmetycznej — kandydatom do tego zawodu powinny być stawiane wysokie wymagania. Kosmetyka po­winny cechować dobra znajomość ludzi, takt, dyskrecja, łatwość na­wiązywania kontaktu z pacjentem i cierpliwość. Pacjent zgłasza się do gabinetu kosmetycznego niekiedy po pokonaniu wewnętrznych oporów i kompleksów. Należy zatem wzbudzić w nim zaufanie i wia­rę w skuteczność podejmowanych zabiegów, okazać mu życzliwość i zainteresowanie jego sprawami. Otwartość i życzliwość demonstruje się między innymi bezwzględną uprzejmością, kulturą obcowania, pogodą i uśmiechem. Kosmetyk musi być nie tylko wykonawcą za­biegów, ale i powiernikiem. Do uzyskania pełnego efektu w trakcie zabiegu konieczne jest nie tylko pełne rozluźnienie mięśni pacjenta, lecz także jego relaks psychiczny. Uwaga i cierpliwość kosmetyka w rozmowie ułatwiają pacjentowi osiągnięcie wymaganego odpręże­nia psychicznego. Polem działania kosmetyka jest żywy człowiek, na­leży więc oczekiwać od niego pełnego zaangażowania w wykonywane czynności, uwagi, szybkiej orientacji i pełnego poczucia odpowie­dzialności. Działanie kosmetyka ma za zadanie wpływanie na skórę i ciało człowieka w celu zapobiegania powstawaniu w nich niepożądanych zmian i rozwijaniu się chorób. Jednocześnie usługi kosmetyka zawie­rają w sobie elementy twórcze, upiększające. Dlatego muszą go rów­nież cechować wyobraźnia, poczucie estetyki i smak artystyczny. Posiadanie tych cech powinien on potwierdzać własną powierzchow­nością i zachowaniem. Kosmetyka zatem powinny przede wszystkim cechować czystość i dbałość o własny wygląd. Będą one dobrą rekla­mą smaku i poziomu estetycznego reprezentowanego przez gabinet kosmetyczny.

Urządzenie gabinetu kosmetycznego

Wymagania ogólne. Nawet najmniejszy gabinet kosmetyczny po­winien składać się z dwóch pomieszczeń: właściwego gabinetu i po­czekalni. Średnia powierzchnia poczekalni powinna wynosić nie mniej niż —10 m2. Z punktu widzenia sanitarnego wyposażenie poczekalni powinno być wykonane z materiałów łatwych do mycia, utrzyma­nych w kolorach jasnych, zharmonizowanych ze ścianami. Właściwy gabinet kosmetyczny może składać się z szeregu kabin z pełnym wyposażeniem lub może być jedną większą salą z kilkoma. Kosmetyka stanowiskami, oddzielonymi od siebie parawanami lub zasłonami. Średnia powierzchnia kalamy (stanowiska) powinna wynosić 10— 12 m2. W każdej kabinie powinna być zainstalowana umywalnia z bieżącą zimną i gorącą wodą. Wystrój gabinetu kosmetycznego musi być estetyczny i schludny. Gabinet powinien lśnić czystością, ściany i wyposażenie należy utrzy­mać w kolorach przyjemnych dla oka, raczej pastelowych (kremo­wych, seledynowych, różowych itp. lub odpowiedniej ich kompozycji). Ważnym elementem nie tylko z punktu widzenia higieny, ale również estetyki jest odpowiednie oświetlenie. Oprócz dobrego oświet­lenia dziennego w gabinecie powinno być jasne, ale łagodne (naj­lepsze mleczne klosze) i dobrze rozproszone światło elektryczne. Oświetlenie jarzeniowe jest raczej niewskazane, gdyż męczy wzrok i niekorzystnie zmienia wszystkie kolory, co ma szczególne znaczenie przy wykonywaniu makijażu. Do bardziej precyzyjnych zabiegów konieczne jest oświetlenie lampami bezcieniowymi, które powinny się znajdować przy każdym fotelu. Fotele kosmetyczne należy usta­wiać przodem do źródła światła. Ważnym czynnikiem jest też dobra wentylacja. W gabinecie po­winno być ciepło, ale nie duszno. Trudno mówić o wzorcowym gabinecie jako całości, ponieważ wzorce zmieniają się w zależności od nowych zdobyczy zarówno w zakresie aparatury, jak i chemii czy ulepszeń technicznych. Pod jednym wszakże względem warto mówić o wzorcu. We współczesnym świecie, w dobie nerwowości, hałasu, ciągłych napięć — pacjent szu­ka w gabinecie kosmetycznym relaksu, odprężenia i to zarówno fi­zycznego, jak i psychicznego. Takim wzorcowym pomieszczeniem, w którym pacjent mógłby znaleźć to odprężenie, byłaby jednooso­bowa kabina, dobrze izolowana od odgłosów z zewnątrz, z dobrą wen­tylacją i pełnym wyposażeniem w sprzęt. Pewną całość z wnętrzem gabinetu powinien stanowić czysty i estetyczny, zharmonizowany z nim w stylu i kolorze ubiór kosme­tyka. Ważnym elementem ubioru są wygodne buty utrzymane rów­nież w jasnych kolorach,dostosowane do pracy stojącej. W zależności od wielkości lokalu przeznaczonego na gabinet ko­smetyczny uwzględniać należy takie pomieszczenia, jak kabina do naświetlań lampą kwarcową (w mniejszym gabinecie wyodrębnione stanowisko), z oknem dla możliwości wywietrzenia, kabina do masa­ży całego ciała zarówno ręcznych, jak i mechanicznych, elektrycznych itp., kabina do natrysków, pokój do wypoczynku, gabinet lub gabi­nety lekarskie. Z innych również ważnych pomieszczeń należy wymienić zaple­cze gabinety z szafami dla personelu i szafami na fartuchy oraz wy­dzielone miejsce do konsumowania posiłków. Wyposażenie. Najważniejszym meblem w gabinecie jest fotel, który powinien zapewniać maksimum wygody zarówno pacjentowi, jak i kosmetykowi. Ze względu na pacjenta powinien w możliwie najwyższym stopniu uwzględniać budowę ciała, ze względu zaś na wykonującego zabiegi — dobrze ustawione oparcie, które można do­wolnie regulować. Ideałem oczywiście byłaby również regulacja wy­sokości fotela. Obicie fotela powinno być łatwe do mycia. Nakrywa się je prześcieradłem (najlepiej frotte), dla każdego pacjenta świeżym. Inne niezbędne przedmioty należące do wyposażenia gabinetu ko­smetycznego to: stolik zabiegowy stolik pomocniczy na kółkach oszklona szafka na preparaty i narzędzia szafka na bieliznę zabiegową mała szafka lub wieszak do chowania rzeczy osobistych pacjenta wiadro z nożnym pedałem stołek obrotowy naczynia do preparatów (słoiki, butelki) sterylizator do wyjaławiania narzędzi puszki metalowe do przechowywania sterylnego materiału naczynia do waty naczynia do serwetek z ligniny— nerki i miski kosmetyczne lusterko ręczne apteczka pierwszej pomocy. Podstawowa, niezbędna w każdym gabinecie, aparatura to: lampy rozgrzewające (Minina, solluks, infrarouge) maska termiczna parówka aparat do darsonwalizacji — wibrator elektryczny stołowa lampa kwarcowa natrysk drobne narzędzia, jak łyżeczka Unny, skalpelek, pesety itp. Prawidłowo wyposażona kabina, oprócz przedmiotów i aparatów wymienionych wyżej, powinna mieć jeszcze aparaty do takich zabie­gów, jak nawilżanie (np. aparat wodnotlenowy), galwanizacja, sty­mulacja elektryczna, natrysk tlenowy oraz inne, w miarę uzupełnia­nia wyposażenia.

Organizacja pracy w gabinecie kosmetycznym

Organizacja pracy w gabinecie kosmetycznym polega na odpo­wiednim zsynchronizowaniu czynności, aby praca przebiegała bez zakłóceń i sprawnie, przy możliwie najmniejszym zużyciu energii 19 kosmetyka. Zależy to przede wszystkim od funkcjonalnego rozmie­szczenia poszczególnych mebli, aparatów i urządzeń pomocniczych, pozwalającego na korzystanie z nich bez używania dodatkowej ener­gii na nieproduktywne czynności, jak przebywanie dużych odległości do umywalni lub np. przenoszenie lamp. Ideałem jest kabina o peł­nym wyposażeniu w aparaturę i pomocnicze urządzenia. W braku takiej — należy jak najwięcej urządzeń i aparatów zlokalizować blisko stanowiska pracy. Narzędzia i preparaty powinny być w szafkach tak poustawiane, żeby łatwy był do nich dostęp. Słoiki i butelki opatrzone wyraźnymi, estetycznymi napisami — wykonanymi najlepiej farbą olejną. Każdy zabieg wymaga starannych przygotowań. Przed zabiegiem należy przygotować bieliznę zabiegową, narzędzia, środki pomocni­cze, jak wata, lignina itp., zdezynfekować stolik zabiegowy spirytu­sem, przygotować preparaty (kremy, płyny itp.) potrzebne do wyko­nania zamierzonego zabiegu. Podczas zabiegu wszystkie preparaty powinny być ustawione na stoliku w takiej kolejności, w jakiej będą potrzebne. W czasie pracy na stoliku powinien być zawsze porządek. Butelki i słoiki zamknięte korkami i przykrywkami. Dodatkowe narzędzia i preparaty potrzebne w trakcie zabiegu można dowieźć na stoliczku ruchomym. Bez uszczerbku zarówno dla pacjenta, jak i kosmetyka można wy­konywać jednocześnie dwa zabiegi, na przykład czas przeznaczony na maskę lub naświetlanie u jednej osoby, wykorzystując na masaż lub inną czynność u drugiej. W wyjątkowych wypadkach można wy­konać dodatkową czynność u trzeciej pacjentki. Wymaga to już jed­nak dużej rutyny i bezbłędnej organizacji pracy, umiejętności wła­ściwego gospodarowania czasem. Niezmiernie ważnym czynnikiem w wykonywaniu zabiegów kosmetycznych jest aparatura. Stan aparatury uzależniony jest od systematycznej konserwacji. Kontrola aparatów powinna być prze­prowadzana regularnie, przynajmniej raz na 2 tygodnie, przez spe­cjalistę. Częstotliwość kontroli uzależniona jest w pewnym stopniu od liczby aparatów i wynikającej z tego częstotliwości ich używania. Wszystkie aparaty elektryczne powinny być uziemione, a sznury, wtyczki i kontakty sprawdzone. Przy obsłudze aparatów należy zwra­cać baczną uwagę na prawidłowe funkcjonowanie przełączników, jak również przestrzegać prawidłowego włączania aparatów do sieci i wyłączania ich z niej. Przy wyjmowaniu wtyczki z kontaktu nie należy ciągnąć za sznur (można wtedy uszkodzić sznur i wtyczkę, a nawet kontakt i spowodować krótkie spięcie lub porażenie prądem), lecz przytrzymując kontakt jedną ręką, drugą wyciągać wtyczkę. Bardzo ważne jest utrzymywanie aparatury w czystości. Codziennie powinno się aparaty przecierać miękką ściereczką lub gazą zwilżoną spirytusem, natomiast okresowo — przecierać szmatką przesączoną olejem części chromowane, a części lakierowane lub z tworzyw sztucznych zmywać roztworem mydlanym (trzeba przy tym uważać, aby woda nie dostała się do wnętrza aparatu). Po zakończeniu pracy aparaty powinny być osłaniane tkaniną lub folią, aby się nie kurzy­ły, a mniejsze z nich chowane do szaf. Pamiętać również należy o następujących przepisach bhp przy używaniu wszelkich urządzeń zasilanych prądem elektrycznym: podłoga w pomieszczeniu zabiegowym powinna być wyłożona ma­teriałem izolującym stanowisko zabiegowe powinno znajdować się w bezpiecznej od­ległości od urządzeń uziemionych, takich jak rury wodociągowe, przewody gazowe, kaloryfery itp. fotel zabiegowy nie powinien mieć części metalowych w zasięgu pacjenta obudowa aparatu powinna być uziemiona podczas obsługi aparatu nie powinno się dotykać jego obudowy (masy), lecz wyłącznie — z zachowaniem ostrożności — kontak­tów regulujących, wykonanych z masy izolującej nie wolno kłaść na obudowie aparatu żadnych przedmiotów wil­gotnych pacjenta należy pouczyć, że nie wolno dotykać ani przewodów, ani aparatury w wypadku rażenia prądem należy odciąć rażonego od źródła prądu przez wyłączenie kontaktu z sieci lub (w wypadku nie­możności uczynienia tego) odciągnąć pacjenta z miejsca zagroże­nia, lecz po uprzednim zabezpieczeniu się przed prądem, np. przez nałożenie gumowych rękawiczek. Następnie w razie utraty przytomności — zastosować sztuczne oddychanie i wezwać le­karza. Po ukończeniu pracy całą aparaturę należy wyłączyć z kontaktów.

Masaż

Masaż (z francuskiego massage — mieszenie, z greckiego massein — ugniatanie) jest jedną z najstarszych metod leczenia. Stoso­wany był zawsze leczniczo i profilaktycznie. W jednym z najstar­szych dzieł chińskich KongFu (3000 lat p.n.e.) znajdujemy już wzmianki o leczeniu masażem, pełny natomiast opis sposobu maso­wania znajduje się w hinduskiej księdze Vedas (1800 lat p.n.e.). U Hindusów masaż należał do ceremonii religijnych i był powiązany z rytualnym namaszczaniem. Do pełnego rozkwitu masażu doszło w starożytnej Grecji. Ludność tego kraju masowo uprawiała gimna­stykę i sporty, dbała o rozwój tężyzny fizycznej. Zauważono tam, że masaż połączony z wcieraniem pachnących olejków i z kąpielami doskonale pielęgnuje ciało, zaczęto go więc stosować na co dzień. Po podbiciu Grecji przez Rzym przejęli Rzymianie z całą kul­turą grecką również umiejętność masażu. Stosowali go najpierw leczniczo i profilaktycznie, potem jako środek podniecający zmysły. Masaż wykonywały piękne niewolnice, namaszczając ciała swych pa­nów wonnymi olejkami. Juliusz Cezar pisze w swych pamiętnikach o leczeniu masażem rwy kulszowej metodą szczypania i ugniatania. W średniowieczu zaniechano masażu, bowiem wymagania ascezy były jednoznaczne — najważniejszy jest rozwój ducha, a udręczone, chore ciało pozwala wyzwolić pełne jego piękno (umiejętność upra­wiania masażu przechowali w tych czasach Arabowie i rozprzestrze­nili ją w krajach śródziemnomorskich). Pomimo jednak, że nie dbano o sprawy cielesne, jakaś forma tej dbałości istniała. W Polsce na przykład w powszechnym użyciu były łaźnie parowe znajdujące się nie tylko w miastach, ale i w każdej nieomal wsi. W łaźniach — w czasie parowania — stosowano sma­ganie rozgrzanego ciała miotłami z cienkich rózeczek brzozowych uważano ten zabieg (nie zastanawiając się nad jego znaczeniem) za zdrowy. Można go uznać za pewną formę masażu. W łaźniach miejskich łaziebnicy i cyrulicy stosowali również1 takie zabiegi, jak namaszczanie, nacieranie i rozcieranie obrzękłych miejsc na ciele. Dopiero w XVI w. masaż został we Francji od nowa wprowadzo­ny przez świetnego chirurga Ambrożego Pare. Zauważył on, że lekkie głaskanie obolałych miejsc po operacji przynosi nie tylko ulgę choremu, ale i wywołuje pewne zmiany w jego skórze, natomiast na­cieranie i silniejsze głaskanie wywierają wpływ na mięśnie. Parć zapisał swoje obserwacje i zaczął stosować masaż jako oficjalną me­todę leczenia. Kontynuatorem metody Ambrożego Parę był w XVII w. znako­mity lekarz Friedrich Hoffman, który był zwolennikiem naturalnych metod leczniczych. Łączył on stosowanie masażu z gimnastyką lecz­niczą oraz propagował leczenie uzdrowiskowe. System Hoffmana podjął w XVIII w. świetny lekarz wojskowy we Francji — Klemens Tissot, autor obszernej pracy o gimnastyce. W swym dziele Tissot zalecił stosowanie obok gimnastyki leczniczej także masażu (zwłaszcza po operacjach kostnych). Prawdziwy rozwój masażu leczniczego nastąpił dopiero na po­czątku XIX w. dzięki lekarzom szwedzkim. Opracowali oni metodę terapeutyczną zwaną popularnie „gimnastyką szwedzką”, której czę­ścią składową był masaż. Największe zasługi położył Per Henrik Ling, założyciel Centralnego Instytutu Szwedzkiego w Sztokholmie. Szkołę masażu klasycznego stworzył holenderski lekarz, Johan Mezger w Amsterdamie, którego uważa się za twórcę masażu nau­kowego. Do uczniów Mezgera należy zaliczyć Polaka, profesora Uniwer­sytetu w Berlinie, Izydora Zabłudowskiego, który jest twórcą orygi­nalnej metody masażu. W uznaniu zasług w tej dziedzinie powierzono mu kierownictwo Uniwersyteckiego Zakładu Masażu Leczniczego. Dzięki Zabłudowskiemu masaż po raz pierwszy w skali światowej zyskał tak wysoką rangę i został zrównany z innymi dyscyplinami wiedzy lekarskiej na poziomie uniwersyteckim. Zabłudowski pozo­stawił duży dorobek naukowy i liczne prace ogłoszone w językach polskim, niemieckim i rosyjskim. W końcu XIX i na początku XX w. namnożyło się wielu masa­żystów „cudotwórców” nie mających fachowego przygotowania. Obniżyło to w pewien sposób rangę masażu. Nie zaniechano jednak masażu w lecznictwie, chociaż nie był on już tak popularny, jak za czasów Mezgera i Zabłudowskiego. W okresie międzywojennym masaż stanowił dość popularną me­todę leczenia, szczególnie w zakładach przyrodoleczniczych (fizyko­terapii). Duże zasługi na tym polu położył profesor Jan Zaorski, któ­ry prowadził szkołę masażu i wydał o nim podręcznik. W pierwszej połowie XX w. znaczenie naturalnych metod leczniczych zostało przygłuszone rozwojem środków farmakologicznych. Dopiero w dzi­siejszych czasach daje się zauważyć powrót do naturalnych środków leczniczych, a więc i masażu. We Włoszech istnieje np. trzyletnia dwustopniowa szkoła masażu.

Podstawowe wiadomości o masażu

Masażem nazywamy zespół ruchów wywierających ucisk na tkan­ki ustroju. Masaż klasyczny, ręczny, polega na wykonywaniu przez masażystę określonych ruchów w określonym tempie, z określoną siłą, zgodnie z przebiegiem mięśni, naczyń limfatycznych i krwio­nośnych (od ich obwodu do serca), rytmicznie, bez rozciągania skóry. Wynik masażu zależy od sposobu stosowania zabiegu, tj. od umie­jętności, dawkowania, doboru, stopnia natężenia i kombinacji pod­stawowych ruchów masażu. Do podstawowych ruchów masażu należą głaskanie, rozcieranie, ugniatanie, oklepywanie i wibracja. Głaskanie. Głaskanie jest najłagodniejszym ruchem w masażu. Wykonuje się je koniuszkami palców lub całą dłonią w zależności od wielkości masowanego odcinka. Ruchem lekkim przesuwa się po po­wierzchni skóry na przemian raz jedną, raz drugą rękę bądź obie ręce jednocześnie. Głaskanie ułatwia krążenie krwi i limfy. Opróżnienie powierz­chownych i głębiej położonych naczyń żylnych i chłonnych powoduje większy przepływ krwi tętniczej do masowanego odcinka, a tym samym lepsze odżywianie tkanek. Głaskanie działa na zakończenia nerwów czuciowych skóry. W zależności od siły zastosowanego bodź­ca pobudza lub obniża ich pobudliwość. Łagodne głaskanie działa uspokajająco, przeciwbólowo, zmniejsza pobudliwość nerwową, połączone zaś z rozcieraniem — ułatwia wchłanianie wysięków surowiczych. Dzięki naprzemiennemu zwę­żaniu się i rozszerzaniu światła naczyń następuje pobudzenie układu krążenia, ustępują zastoje i obrzęki. Głaskanie wykonuje się od obwodu w kierunku serca.Rozcieranie. Rozcieranie wykonuje się opuszkami palców (jednego lub kilku) ruchem kolistym i półkolistym łączącym się w łańcuszek. Rozcieranie powoduje rozdrobnienie cząstek przemiany materii, np. kwasu mlekowego. Ma ono szczególne znaczenie przy zmiękczaniu blizn i przywracaniu do pierwotnego stanu tkanek, które pod wpły­wem urazu (np. stłuczenia) lub stanu zapalnego przybrały inny kształt. Rozcieranie zalicza się do podstawowych ruchów stosowanych przy masażu torebek stawowych. Towarzyszące rozcieraniu przekrwienie masowanych tkanek uła­twia wchłanianie przemieszczonych drobin. W odróżnieniu od gła­skania rozcieranie można wykonać nie licząc się z kierunkiem prze­biegu naczyń. Zwykle łączy się ten zabieg z głaskaniem wykony­wanym drugą ręką. W ten sposób rozmasowane i rozdrobnione czą­steczki przesuwa się na obwód. Ruch rozcierania wykonujemy w głąb tkanek, przesuwając opu­szki palców wraz z fałdem skóry. Ugniatanie. Ruch ugniatania jest ruchem bardziej wnikliwym niż głaskanie. Sposób i intensywność ugniatania zależą od masowanego odcinka. Na twarzy wykonuje się ruch ugniatania w zależności od potrzeby opuszkami palców, całymi palcami lub całą dłonią. W czasie ugniatania produkty przemiany materii przesuwane są w kierunku serca. Naczynia żylne opróżniają się, przez co zwiększa się dopływ krwi tętniczej do masowanego odcinka. Dzięki masażowi zwiększa się również krążenie limfy. Następuje lepsze odżywienie skóry i mięśni, a w końcowym efekcie poprawia się prężność mięśni. Ugniatanie stosuje się przede wszystkim w celu intensywnego pobudzenia mięśni. Oklepywanie. Polega na wykonywaniu szybkich, krótkich uderzeń z bliskiej odległości. W zależności od wielkości masowanego odcinka wykonuje się je opuszkami palców, brzegiem łokciowym dłoni, otwar­tą lub półzamkniętą dłonią albo grzbietową powierzchnią palców. Oklepywanie jest silnym bodźcem mechanicznym, powoduje znaczne przekrwienie. Tkanka mięśniowa zostaje pobudzona do skurczu, co w efekcie wzmacnia siłę mięśni. Oklepywanie działa również na układ nerwowy. Lekkie oklepy­wanie obniża pobudliwość układu nerwowego, mocne działa draż­niąco. Wibracja (wstrząsanie). Zabieg ten wykonuje się opuszkami pal­ców lub całą dłonią. Ręka zgięta jest w stawie łokciowym pod kątem prostym, staw nadgarstka w lekkim odchyleniu, palce lekko zgięte. Wprowadza się rękę w drgania zaczynające się od przedramienia, które przenoszą się na dłoń, a stamtąd na masowaną część ciała. Ruch ten jest najtrudniejszy i najbardziej męczący dla masującego ze wszystkich ruchów masażu. Obecnie bardzo często wykonuje się go aparatem wibracyjnym. Wstrząsanie, czyli wibracja, ma działanie podobne do oklepywania, tylko głębsze. Wibracja wpływa na skórę i mięśnie, przede wszystkim zaś na tkankę nerwową — im szybciej i wprawniej wykonuje się ruchy, tym szybsza jest reakcja tkanki. Wibracja daje wyniki nie tylko miej­scowe, jak np. obniżenie pobudliwości obwodowego układu nerwo­wego, lecz poprzez odruchy wywołuje również zmiany w układzie nerwowym ośrodkowym.

Fizjologiczne działanie masażu

Wpływ masażu na ustrój jest dwojaki: miejscowy, czyli bezpo­średni — na skutek mechanicznego działania na tkanki oraz ogólny, pośredni—działający przez odruchy na centralny układ nerwowy. Wpływ masażu na skórę. Pod wpływem masażu skóra staje się różowa i ciepła, co jest następstwem lepszego jej ukrwienia, a więc i odżywienia. Masaż usuwa złuszczające się warstwy rogowe naskór­ka, pory skóry zostają odsłonięte, otwierają się kanaliki gruczołów potowych, zostaje pobudzona ich czynność i ułatwiony dostęp powie­trza do skóry. Mechanizm drażnienia górnych warstw skóry pobudza je do odnowy. Przez systematyczne masaże skóra, jeden z ważnych narządów ludzkiego organizmu, może lepiej wywiązywać się ze swych czynności. Skóra za pośrednictwem układu nerwowego pozostaje w stałej łączności ze wszystkimi czynnościami naszego organizmu. Dlatego wszystko co ćwiczy skórę — zwiększa jej odporność i wzmacnia sprawność całego systemu nerwowego (nerwów czuciowych, rucho­wych, wegetatywnych). Wpływ masażu na mięśnie. Dzięki masażowi mięśnie, podobnie jak skóra, są lepiej odżywiane na skutek zwiększonego dopływu krwi tętniczej oraz pozbawione produktów odpadu przemiany materii, któ­re naczyniami żylnymi zostają przepchnięte w kierunku serca. Mię­sień, zmęczony pracą fizyczną, na skutek wzmożonego wydalania produktów przemiany materii (kwasu mlekowego i bezwodnika kwa­su węglowego) odzyskuje poprzednią sprawność. Ruchy głaska­nia opróżniają powierzchowne naczynia krwionośne, umożliwiając dopływ krwi do mięśni. Rozcieranie powoduje rozdrobnienie nagromadzonych w mięśniach produktów przemiany materii i prze­sunięcie ich w kierunku serca. Oklepywanie działa obniżająco na stopień napięcia (tonus) mięśnia, a także powoduje występowanie wyraźnych skurczów włókien mięśni poprzecznie prążkowanych i mięśni gładkich (reakcja podobna do występującej przy zabiegu elektrostymulacji). Ugniatanie zwiększa sprężystość mięśni, po­budzając włókna tkanki mięśniowej do skurczów, co powoduje roz­luźnienie ewentualnych blizn lub zrostów w samych mięśniach. Ugniatanie łącznie z ćwiczeniami ruchowymi i elektrostymulacją ma również zastosowanie w leczeniu niedowładów i zaników mięśnio­wych będących następstwem ich niedoczynności. Wibracja po­budza włókna mięśniowe, następuje wzrost napięcia i zwiększenie ich sprawności czynnościowej. Wpływ masażu na układ krwionośny i limfatyczny. Masaż powo­duje opróżnienie naczyń żylnych i chłonnych oraz zwiększa dopływ krwi tętniczej do masowanego odcinka. Przyspiesza krążenie krwi i limfy. Usprawnia to pracę prawej połowy serca. W wyniku masażu następuje miejscowe przekrwienie czynne, co jest następstwem roz­szerzenia naczyń włosowatych skóry oraz drobnych tętniczek na sku­tek bodźców mechanicznych. Na przyspieszenie krążenia wpływa również to, że w czasie masażu wytwarzają się ciała chemiczne po­chodzenia tkankowego (o działaniu podobnym do histaminy), działające rozszerzająco na naczynia włosowate. Stwierdzono także, że w czasie masażu (ugniatanie, głaskanie) zaczynają działać naczynia włosowate nieczynne w czasie spoczynku, przez co zwiększa się prze­pływ krwi do masowanego odcinka. Wzmożone krążenie limfy pobudza czynności wszystkich gruczo­łów, wzmaga przemianę materii, a produkty przemiany zostają szyb­ko usunięte przez przyspieszony krwiobieg. Na skutek pobudzenia krążenia krwi przyspiesza się też wydalanie produktów wadliwej przemiany materii, zalegających w ustroju. Bezpośrednie działanie wstrząsami wywołuje także odczyny po­średnie objawiające się zwiększeniem napięcia ścian naczyń krwio­nośnych, zwolnieniem tętna itp. Pod wpływem masażu może się zwiększyć ciśnienie krwi, szcze­gólnie po zastosowaniu wibracji i klepania (tułowia), natomiast po zastosowaniu wyłącznie głaskania (zwłaszcza powłok jamy brzusznej) może wystąpić spadek ciśnienia. Ułatwienie krążenia obwodowego przyczynia się do odciążenia pracy lewej połowy serca. Wpływ masażu na układ kostny. Systematyczne mieszenie ma również wpływ na kości. Powiększa się ich spoistość, a także ich objętość i ciężar. Pod wpływem masażu stawy odzyskują swą rucho­mość oraz wzmacniają się wiązadła okołostawowe. Wpływ masażu na układ nerwowy. Masaż, szczególnie wibracja, wpływa poprzez odruchy uspokajająco na ośrodkowy układ nerwo­wy (na układ krążenia — pobudzająco). Uspokajająco na ośrodkowy układ nerwowy działa też masaż pełny, polegający na głaskaniu. Głaskanie działa uspokajająco również na nerwy czuciowe, natomiast oklepywanie i wibracja działają na nie pobudzająco. Pod wpływem lekkiego ucisku wzmaga się pobudliwość nerwów ruchowych, silne zaś bodźce znoszą ją. Przeciwwskazania do wykonywania masażu. Masażysta, zanim przystąpi do zabiegu, musi sprawdzić, czy nie zachodzą jakieś oko­liczności, przy których zabieg dla danego pacjenta nie jest wskazany. Przeciwwskazaniami do wykonania masażu różnych odcinków ciała są: stany zapalne i alergiczne skóry stany zakaźne skóry ekstrakcja zęba (obawa wywołania krwotoku) zmiany ropne okołozębowe migdały w stanie ropnym guzki niewiadomego pochodzenia na przebiegu węzłów chłonnych daleko posunięta miażdżyca naczyń zapalenie żył i świeże zakrzepy choroby gorączkowe ciężkie wady serca wady serca niewyrównane wysokie nadciśnienie nadczynność tarczycy (nie należy masować szyi).

Rodzaje makijażu

Masaż klasyczny dzieli się na ogólny i częściowy. Ma­sażem ogólnym nazywamy masaż całego ciała, masażem częścio­wym — masaż poszczególnych jego części. Poza tym rozróżnia się masaże lecznicze, sportowe, kosmetyczne. Masaż leczniczy stosuje się w celu usunięcia następstw choroby (np. złamania, zwichnięcia) lub zabezpieczenia przed dalszym jej roz­wojem (np. rozmasowywanie złogów artretycznych). Specjalnym rodzajem masażu leczniczego jest masaż segmentarny (opracowany przez Dalicha i Glasera z NRD). Podstawę ma­sażu segmentarnego stanowi znajomość anatomii i fizjologii, w szcze­gólności układu nerwowego i mięśniowego. Masaż segmentarny opiera się na powiązaniach istniejących między pewnymi obszarami skóry, tkanki podskórnej, tkanki łącznej i mięśniowej, naczyniami i narzą­dami wewnętrznymi, które są unerwione przez te same odcinki rdze­nia kręgowego. W połączeniach tych zasadniczą rolę odgrywa ośrod­kowy, obwodowy i autonomiczny układ nerwowy. Badania wyka­zały, że między narządami wewnętrznymi a skórą istnieje ścisła zależność; przy schorzeniach narządów wewnętrznych pojawiają się bóle i przeczulica w określonych obszarach skóry. Dzieje się tak dla­tego, że właśnie wspomniane obszary skóry powiązane z narządami wewnętrznymi są podporządkowane tym samym odcinkom rdzenia kręgowego (strefy Haeda). Bodźcami stosowanymi na skórę można wpłynąć na układ ner­wowy ośrodkowy i wegetatywny oraz na układ gruczołów o we­wnętrznym wydzielaniu. W masażu segmentarnym stosuje się — w zależności od rodzaju zmian i ich nasilenia — znane ogólnie ruchy masażu klasycznego oraz ruchy nieco odmienne, dostosowane do zamierzonego celu, np. wibrację pośrednią, wstrząsanie miednicy i ucisk na klatkę piersio­wą w fazie wydechu. Masaż sportowy ma na celu utrzymanie sportowca w pełnej kon­dycji. W masażu sportowym rozróżnia się masaż lekki, przygotowu­jący, stosowany przed startem, masaż po zawodach — stosowany w celu usunięcia z mięśni produktów zmęczenia oraz masaże stoso­wane między konkurencjami, po treningu. Masaż kosmetyczny ma przede wszystkim działać profilaktycznie. Głównym celem masażu kosmetycznego jest utrzymanie skóry i mię­śni w stanie elastyczności i zapobieganie powstawaniu zmarszczek. Warunkiem dobrego masażu jest prawidłowe jego wykonanie zgodne z przebiegiem włókien mięśniowych, naczyń żylnych i limfatycznych, nie rozciągające skóry, rytmiczne. W masażu występuje stopniowanie ruchów: od łagodnych, wprowadzających, do coraz sil­niejszych, aż do punktu kulminacyjnego, po którym natężenie ma­sażu stopniowo opada. Masaż kończy się ruchami uspokajającymi. Masaż taki daje uczucie lekkiego rozgrzania, rozluźnienia i odpręże­nia. Daje się to zauważyć po reakcji pacjenta już w trakcie zabiegu. Wyraz jego twarzy zmienia się. Twarz staje _się spokojniejsza, jakby wygładzona. Natężenie masażu, czas jego trwania, ilość i rodzaj ruchów uza­leżnione są od elastyczności skóry, stopnia napięcia mięśni, grubości podściółki tłuszczowej, grubości skóry. Im skóra cieńsza, bardziej wiotka, mięśnie słabsze, tym masaż powinien mieć mniejsze natęże­nie. Masaż twarzy lepiej wykonać za delikatnie niż za mocno, gdyż twarz ma wiele drobnych mięśni (mięśnie mimiczne), których przy­najmniej jeden przyczep znajduje się w skórze, przez co są one słab­sze niż mięśnie szkieletowe, obu przyczepami przytwierdzone do kości. Przy skórze cienkiej, z rozszerzonymi kapilarami, nerwicowej, z silną pobudliwością stosuje się więcej ruchów głaskania, lekkie ugniatanie i lekkie oklepywanie. Przy skórze bladej, grubej i mocnych mięśniach można stosować ruchy mocniejsze, więcej rozcierania, ugniatania, oklepywania. Przy bliznach — stosuje się głównie ruchy rozcierania i głaskania. Masaż musi być stosowany indywidualnie, nawet u tego samego pacjenta nie zawsze może być jednakowy. Uzależniać go trzeba od aktualnego stanu psychicznego pacjenta, stopnia jego zmęczenia itp. Masaże w celach profilaktyczno pielęgnacyjnych stosuje się w re­gularnych odstępach, trzy, dwa, lub jeden raz w tygodniu. Przeciętna seria wynosi 10—15 zabiegów. Długość serii i częstotliwość zabiegów ustala się indywidualnie. Twarz o mocnych mięśniach można maso­wać częściej. Przy mięśniach wiotkich i cienkiej podściółce tłuszczo­wej robi się większe odstępy między poszczególnymi zabiegami (3—7 dni). Masaże profilaktyczno pielęgnacyjne wskazane są między innymi w trakcie prowadzenia kuracji odchudzającej. Regularne masaże twa­rzy i szyi stosowane w tym czasie wraz z innymi zabiegami pojędrniającymi zapobiegają powstawaniu zwiotczeń. W celach korekcyjnych masaż stosuje się przy podwójnym pod­bródku, zbytniej otyłości twarzy, karku itp. We wszystkich tych wy­padkach masaże robi się co drugi dzień, a nawet codziennie dla osiągnięcia szybszego efektu. Masaże regenerujące (relaksowe) mają na celu przyspieszenie re­generacji organizmu: po gwałtownym schudnięciu, po przemęczeniu pracą umysłową, fizyczną, a także po przeżyciach psychicznych. Duży nacisk powinno się kłaść w tych zabiegach na masaż tylnej części szyi, karku i pleców ze specjalnym uwzględnieniem układu chłon­nego. Przy masażu twarzy stosuje się w takich wypadkach więcej ruchów uspokajających, więcej głaskania czoła, skroni i okolic oczu oraz więcej ruchów wzdłuż przebiegu naczyń i węzłów chłonnych. Masaż jako element zabiegu pielęgnacyjnego stosuje się po oczy­szczeniu lub przed oczyszczeniem skóry, w zależności od potrzeby i rodzaju cery: przy normalnej i suchej — po higienicznym oczy­szczeniu skóry, przy tłustej — przed oczyszczeniem w celu lepszego rozgrzania skóry i rozpulchnienia naskórka. Przy cerze mieszanej masaż stosuje się przed oczyszczeniem albo po oczyszczeniu w za­leżności od stopnia zanieczyszczenia tłustego pasa skóry. Jeśli za­nieczyszczenie jest minimalne, to masaż stosujemy po oczyszczeniu skóry, jeśli jest dużo zaskórników — przed oczyszczeniem.

Przygotowania do masażu

Ćwiczenia uelastyczniające palce rąk i ręce. Przed rozpoczęciem właściwej nauki masażu konieczne jest opanowanie ćwiczeń uela­styczniających palce rąk i ręce. Przed każdym zabiegiem należy przy­gotować bieliznę zabiegową (opaskę na włosy, serwetkę, wdzianko, prześcieradło, koc), środki opatrunkowe (watę, ligninę, gazę), środki 30 do zmywania (kremy oczyszczające, mleczka, płyny oczyszczające, odświeżające, pobudzające), środki do masażu ułatwiające poślizg i zmiękczające naskórek (kremy, pudry), łopatki do kremów, środki dezynfekcyjne (spirytus, sterinol). Przygotowanie kosmetyka. Higiena zabiegu wymaga od kosmety­ka czystych, zadbanych rąk o niezbyt długich paznokciach (nie wy­chodzących poza obręb opuszki). Przed przystąpieniem do masażu należy umyć ręce ciepłą wodą z mydłem. Ważną rzeczą jest prawidło­wa postawa kosmetyka przy zabiegu. Powinien się starać rozluźnić, przybrać wygodną i swobodną pozycję.Przy siedzeniu na stołku nogi jego powinny być wyciągnięte lekko ku przodowi, plecy wyprosto­wane, a ręce lekko rozluźnione, „miękkie” w stawach nadgarstko­wych. Przygotowanie pacjenta. Pacjent zdejmuje swoje ubranie i prze­biera się w bieliznę zabiegową wkładając ją na nagie ciało, aby żadne części ubrania nie tamowały krwiobiegu. Ubranie pacjenta do za­biegu powinno stanowić luźne wdzianko. Poza tym potrzebne są opaska zabezpieczająca włosy i serwetka. Pacjenta należy nakryć prześcieradłem i kocem. Następną czynnością jest zmycie skóry pa­cjenta na przeznaczonym do zabiegu obszarze dobranym do rodzaju skóry zmywaczem, nałożenie odpowiedniego kremu, naświetlenie lampą rozgrzewającą oraz sprawdzenie prawidłowej pozycji pacjenta przed rozpoczęciem masażu. Dobór odpowiedniej pozycji do masażu związany jest z tym, jaki odcinek ciała ma być masowany. Przy masażu karku pacjent powi­nien siedzieć, stopy mieć trochę wysunięte do przodu, dłonie oparte lekko na kolanach. Mięśnie jego szyi, karku i pleców muszą być rozluźnione. Wykonujący masaż staje za pacjentem. Przy masażu twarzy i szyi pacjent powinien być ułożony wy­godnie w pozycji poziomej. Należy sprawdzić rozluźnienie mięśni całego ciała. Szczególną uwagę należy zwrócić na właściwą pozycję głowy (broda powinna tworzyć kąt prosty z szyją). Sprawdzić sto­pień rozluźnienia mięśni szyi. Prawidłowe rozluźnienie tych mięśni osiąga się właśnie przez ustawienie brody pod kątem prostym w sto­sunku do szyi.

Masaż twarzy

Zmywanie twarzy przed masażem lub innym zabiegiem kosme­tycznym. Zmywanie twarzy powinno być poprzedzone rozmalowaniem ust i oczu. Zmywanie ust (rozmalowanie) wykonuje się w ten sposób, że na płatek ligniny nabiera się trochę obojętnego kremu i nakłada się go na usta. Następnie ligninę składa się na pół i suchą stroną ściera najpierw dolną, potem górną wargę, lekko przytrzymując trzecim palcem lewej ręki obniżacz i drugim palcem lewej ręki dźwigacz ką­tów ust. Zmywanie oczu omówione jest w rozdziale o pielęgnowaniu i upiększaniu oprawy oczu (Przygotowanie do farbowania, Zmywanie twarzy pacjenta można wykonywać dwojako. Czynność wykonuje się prawą ręką, stojąc z prawej strony fotela. Najpierw dobranym do gatunku skóry płynem lub mleczkiem zwilża się tampon waty. Tampon musi być zwilżony rów­nomiernie, tak aby strzępy waty nie odstawały na brzegach. zmoczonym tamponem duże skośne koła od żuchwy do kości jarzmo­wej, posuwając się w kierunku nosa. Następnie małymi kółkami wchodzi się na nos i od jego grzbietu schodzi na prawy policzek, zmieniając przy tym kierunek okrężnymi ruchami i prowadząc je od góry ku dołowi i od nosa ku skroni, robiąc na policzku duże koła od żuchwy w kierunku kości jarzmowej. Z prawego policzka przechodzi się na czoło szerokimi okrążenia­mi, posuwając się od prawej skroni ku lewej i wykonując szersze łuki ruchów okrężnych u góry. Schodzi się ponownie na lewy poli­czek i powtarza czynności w poprzedniej kolejności. Z prawego policzka przechodzi się na mięsień okrężny ust, po czym na podbródek; zmywa się małymi kółkami od lewego kąta żuchwy do prawego. Od prawego kąta żuchwy schodzi się, zmywając dużymi kółkami, na mięsień mostkowo obojczykowo sutkowy. Szyję zmywa się du­żymi kołami, poczynając od podbródka i zbliżając się stopniowo do obojczyka. Po dojściu do lewego mięśnia mostkowo obojczykowo sutkowego kończymy zmywanie, przeciągając watę po obojczykach w kierunku prawego ramienia niżej, przy poszczególnych czynnościach, podano w nawiasach cyfry odpowiadające oznaczeniom linii na rysunku). Najpierw zwilża się tampony waty i bierze się je jednocześnie do obydwu rąk. Rozpoczyna się zmywanie od mięśnia bródkowego w kierunku dolnej części ucha , potem kolejno od kątów ust do uszu , od kątów ust w kierunku skroni , od nosa do skroni, wzdłuż fałdu nosowo wargowego ku górze, grzbietem nosa ku gó­rze , wokół oczu — od wewnętrznych kątów oczu po łuku brwio­wym, wracając dołem do wewnętrznych kątów oczu . Następnie wchodzi się na czoło między brwiami. Czoło zmywa się od brwi w kierunku czepca ścięgnistego i w kie­runku skroni. Od mięśni skroni schodzi się wzdłuż mięśni żwaczy na podbródek i zmywa, się go do jego środka od kątów żuchwy. Szyję zmywa się od środka przodu szyi na zewnątrz, ruchem ko­łowym do dołu w kierunku obojczyków. Kończy się zmywanie na mięśniu piersiowym w kierunku stawów barkowych. Masaż karku pobudza krążenie krwi i limfy i powoduje odżywienie tkanek w oko­licy szyi, głowy i twarzy. Masaż wzdłuż kręgów działa uspokajająco na zakończenia nerwowe splotu szyjnego i na rozgałęzienie skórne nerwu twarzowego. Głaskanie. Jest ono pierwszą z czynności w tym masażu. Głaszcze się, zataczając duże koła po obu stronach kręgosłupa. Dło­nie powinny w tym czasie przylegać całą swoją powierzchnią do skóry masowanego odcinka. Masuje się od 6—7 kręgu piersiowego do podstawy czaszki i brzuśca potylicznego (venter occipitalis) mię­śnia potyliczno czołowego (occipitofrontalis). Następnie od podstawy czaszki po obu stronach kręgosłupa i górnej części mięśnia czworo­bocznego (trapezius) w kierunku mięśni naramiennych